Քաղկեդոնի ժողովը գումարվել է 451 թվականին Փոքր Ասիայի Քաղկեդոն քաղաքում, հոկտեմբերի 8–31-ը՝ բյուզանդական կայսր Մարկիանոսի և Հռոմի պապ Լևոն I-ի նախաձեռնությամբ:
Ժողովին մասնակից 636 եպիսկոպոսներից գրեթե բոլորը Կ. Պոլսի և Անտիոքի պատրիարքություններին ենթակա շրջաններից էին: Ժողովը վարել են Մարկիանոս կայսրի և Պուլքերիա կայսրուհու նշանակած պաշտոնյաները, որոնք Հռոմի պապի երեք պատվիրակներն էին, իսկ կայսրը մասնակցել է միայն վեցերորդ նիստին: Քաղկեդոնի ժողովում քննարկվող գլխաոր խնդիրները երկուսն էին
ա. Եվտիքեսի վարդապետության (տես Եվտիքականություն) դատապարտումը և առաջ եկած դավանական խնդրի լուծումը, որի ընթացքում քննարկվել է նաև այն հոգևորականների հարցը, որոնք մասնակցել են այդ աստվածաբանական վեճին, և
բ. պատրիարքական աթոռների գերագահության և փոխհարաբերությունների, Ալեքսանդրիայի, Անտիոքի և Կ. Պոլսի պատրիարքությունների եկեղեցական կառավարման կարգավորումը: Ձգտելով հասնել Ալեքսանդրիայի աթոռի ազդեցության թուլացմանը և Կ. Պոլսի աթոռի դերի բարձրացմանը՝ բյուզանդական կայսրի ու Հռոմի պապի ներկայացուցիչները կարողացել են Արևելքին ուժով պարտադրել նոր վարդապետություն, որը խորթ էր Ալեքսանդրյան աստվածաբան. դպրոցի ավանդությանը: Մեծ հարված է հասցվել Ալեքսանդրիայի աթոռին, դատապարտվել և աքսորվել է պատրիարք (444–451) Դիոսկորոս Ալեքսանդրացին: Կայսրի և պապի ներկայացուցիչները, չկարողանալով Դիոսկորոս Ալեքսանդրացուն մեղադրել հերձվածողության և ուղղափառությունից շեղվելու մեջ, նրան աթոռազրկել են եկեղեցական կարգապահությունը խախտելու և բռնություններ գործադրելու պատճառաբանությամբ: Իսկ Քաղկեդոնի ժողովին մասնակցած փոքրաթիվ ալեքսանդրացիները չեն ստորագրել հավատի նոր հանգանակը: Քաղկեդոնի ժողովը չի դատապարտել նեստորականության նախահայրեր համարվող Դիոդորոս Տարսոնացուն և Թեոդորոս Մոպսուեստացուն:
Երկար վեճերից հետո բավարարվել է միայն Եվտիքեսին և Նեստորին նզովելով, ուղղափառ ճանաչել Լևոն I պապի դավանական թուղթը՝ Լևոնի տոմարը: Քաղկեդոնի ժողովը ընդունել է դավանական դրույթների մի հանգանակ, որը հայտնի
է Քաղկեդոնի հանգանակ անունով: Քաղկեդոնի ժողովը միայն առաջադրել է որոշակի քրիստոսաբանական պնդումներ, սակայն չի տվել դրանց բացատրություններն ու լուծումները: Դրանք արվել են ավելի ուշ՝ բյուզանդական աստվածաբաններ
Ղևոնդեոս Բյուզանդացու (VI դ.), Մաքսիմոս Խոստովանողի (VII դ.), Հովհաննես Դամասկացու (VIII դ.) աշխատություններում և ընդհանրացել Քաղկեդոնի ժողովի ընդունած եկեղեցիների դավանական համակարգում: Քրիստոսաբանական այդ համակարգը կոչվում է քաղկեդոնականություն:
Քաղկեդոնի ժողովը ընդունել է 28 կանոն, որոնցից վերջինը վերստին հաստատում էր Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական
ժողովի (381) երրորդ կանոնը՝ առավել ընդարձ ակությամբ և իրավունքներով, այն է՝ Կ. Պոլսի աթոռը ճանաչվում է երկրորդը Հռոմից հետո, իսկ Թրակիայի, Ասիայի և Պոնտոսի դիոցեզերը (թեմերը) վերածվում էին Կ. Պոլսի աթոռին ենթակա մետրոպոլիտությունների:
Լևոն I պապը, հասկանալով այդ կանոնի վտանգավորությունը Հռոմի համար, չի ընդունել այն, իսկ պապի պատվիրակները բողոքելով հեռացել են Քաղկեդոնից: Քաղկեդոնի ժողովը Ընդհանրական եկեղեցու պառակտման պատճառ է դարձել: Այն չեն ընդունել Ալեքսանդրյան դպրոցը և նրա ավանդությանը հարազատ Արևելյան ուղղափառ եկեղեցիները (այդ թվում և Հայ եկեղեցին): Քաղկեդոնը մեծ հուզումներ է առաջ բերել ողջ Արևելքում, նրա որոշումները դիմադրության են հանդիպել Երուսաղեմում, Եգիպտոսում, Արևելքի բոլոր նշանավոր աթոռներում, անգամ Անտիոքում, որը միշտ Ալեքսանդրիայի հակառակորդն է եղել: 451-ից մինչև 518-ը Բյուզանդական կայսրությունը քաղկեդոնականների և հակաքաղկեդոնականների կրոնական վեճերի ու պայքարի մեջ է եղել: Այդ խռովությունները մեծ վտանգ են ներկայացրել պետության միասնության համար, ուստի կայսրերը (Լևոն, Զենոն, Անաստաս) միջոցներ են ձեռնարկել հակառակությունները մեղմելու համար: 476-ին Բասիլիկոս կայսրը հրապարակել է մի հրովարտակ, որով նզովել է Քաղկեդոնի ժողովը և վերացրել հակաքաղկեդոնականների դեմ հալածանքները: Երկու կողմերին հաշտեցնելու փորձ էր Զենոն կայսրի նշանավոր «Հենոտիկոնը» («Միության գիր»), որը Քաղկեդոնի ժողովի լռելյայն դատապարտությունն էր՝ առանց նրա անունը տալու: Սակայն 518-ին գահ բարձրացած Հուստինոս I կայսրը, ձգտելով վերականգնել իր նախորդների կրոնաեկեղեցական քաղաքականության պատճառով Հռոմի հետ խզված հարաբերությունները, դատապարտել է Զենոնի «Հենոտիկոնը», Քաղկեդոնի ժողովը հռչակել «սուրբ և տիեզերական», հալածանքներ սկսել հակաքաղկեդոնականների դեմ և ողջ Բյուզանդական կայսրությունում, բացի Եգիպտոսից, Քաղկեդոնի ժողովի որոշումներն ու Լևոնի տոմարը հռչակել պաշտոնական դավանանք:
Հայ եկեղեցին սկսած V դ. վերջից՝ Հայոց կաթողիկոս Հովհաննես Ա Մանդակունու օրոք, երբ ընդունվել է «Հենոտիկոնը» և հայերեն է թարգմանվել Տիմոթեոս Կուզի «Հակաճառություն» հակաքաղկեդոնական աշխատությունը, հստակեցրել է իր վերաբերմունքը Քաղկեդոնի ժողովի հանդեպ և կանգնել հակաքաղկեդոնական դիրքերի վրա: Իսկ 506-ի Դվինի առաջին ժողովում Հայ եկեղեցին մերժել է Քաղկեդոնի ժողովը և, ինչպես այդ ժամանակ ընդունված էր Արևելքում, առանց ժողովի անունը տալու դատապարտել այն: Քաղկեդոնի ժողովը առաջին անգամ հայ դավանական գրվածքներում և մատենագրության մեջ հիշատակվում է Հայոց կաթողիկոս Բաբկեն Ա Ոթմսեցու՝ Դվինի 506-ի ժողովից անմիջապես հետո ուղղափառ ասորիներին գրած «Թուղթ Հայոց ի Պարսս, առ ուղղափառս» երկրորդ թղթում և անվանվում «ստութիւն» ու նեստորականներին զորություն տվող: Հայ եկեղեցու պատմությունը դարեր շարունակ ուղեկցվել է հակաքաղկեդոնական լարված պայքարով, քաղկեդոնականության միջոցով Հայ եկեղեցին Հույն և Կաթոլիկ եկեղեցիներին ենթարկելու և դավանափոխելու փորձերով, քաղկեդոնական ճնշումներով: Հայ եկեղեցու հայրերն ու վարդապետները գրել են բազմաթիվ հակաճառ. գործեր, կազմվել են դավան. բնույթի ժողովածուներ («Կնիք հաւատոյ», «Գիրք թղթոց», «Արմատ հաւատոյ» ևն), որտեղ հիմնավորվել է Հայ եկեղեցու ուղղափառ ընկալումը քրիստոսաբանական այդ կարևոր հարցում :
Աղբյուր «Ք.Հ.» Հանրագիտարան
