Խրիմյան իր կաթողիկոսության անդրանիկ կոնդակին մեջ (1893 թ.) ինչքա՜ն հուզումով է, որ նույն պատվերը կու տա հայ ժողովուրդին, որ ան չբաժանվի իր հողեն, չբաժանվի այդ կյանքի հավիտենական աղբյուրեն, որմե դուրս կյանք չկա, այլ անիմաստ թափառում, այլասերում եւ մահ:
Ահա՚ այդ խոսքերը, որով հայ մեծ Առաքյալը, կարծես, գերագույն պատգամը կ՚արձակե հայ ժողովուրդին.
«Ողջո՛ւյն ձեզ, բնակիչք դաշտաց եւ լերանց, շինական երկրագործ ժողովուրդ, որ սիրեք զհողն եւ մաճ, զոչխարն եւ տավար. դուք աշխարհի բարի եւ անխարդախ վաստակին աշխատավոր մշակն եք, դուք հարազատ որդիք եք նախահոր մերում. գործեցե՚ք զերկիր եւ պահեցե՚ք` գիտելով, թե միայն երկիրն է ձեր կյանք եւ զորություն. միշտ ջանացեք անկորուստ պահել այդ հայրենատուր ժառանգություն»:
Բայց հողին սերը իր մեջ կը պարփակե նաեւ կյանքի այն բոլոր երեւույթերը, որ տեղի կ՚ունենան այդ հողին մթնոլորտին մեջ, այդ աշխարհին մեջ: Որովհետեւ հողը գյուղական համայնքն է:
Գյուղական համայնքը ամբողջ աշխարհ մըն է, նյութական ու բարոյական աշխարհ մը, որ հողեն ծնած է ու երկինքին ջուրով ու լույսով օրհնված, որուն վրա կը սավառնի մարդկային հոգիին իտեալական տենչը` դեպի ճշմարիտը, դեպի գեղեցիկն ու բարին:
Ահա թե ինչո՚ւ Խրիմյանի հողի սերը տեսակ մը գյուղական կյանքի երգ- երգոց է:
Գյուղական բարի կյանքի անուշությունը, հողին կանչը այնպես, ինչպես Խրիմյան կ՚ըմբռնե ու կը ներկայացնե, հայ ժողովուրդին, պետք է նկատել դաստիարակչական խոշոր տվյալ մը թե՚ գյուղատնտեսության, թե՚ հայրենասիրության, թե՚ բարոյական կրթության իմաստով:
Կ՚ըսեինք, թե մարդը իր հայրենի հողին վրա «ազատ» չէ, այլ ենթակա է հողին օրենքին: Այդ հողին օրենքը նախ` անքակտելի կապն է մարդուն եւ հողին միջեւ: Երկրորդ` մարդուն գոյության իմաստն է մշակել այդ հողը ու, այդպեսով, կյանք տալ անոր: Երրորդ` մարդը իր այդ կոչումը տեւականորեն կատարել կարենալու համար կը կազմե ընտանիք ու համայնք, որպեսզի նոր սերունդներու կյանքին ծնունդ տալով` ասոնք ալ, իրենց կարգին, մշակեն ու կենդանի պահեն այդ հողը:
Ամեն շինական, ուրեմն, իր ամբողջ կյանքի տեւողության համար, պետք է կապվի մեկ կողմեն հողին, արտին ու մյուս կողմեն` կնոջ մը:
Որովհետեւ կինը եւս տեսակ մը արտ է: Այդպես կ՚ըմբռնի Խրիմյանն ալ:
Հարսանիքեն հետո պապիկը հետեւյալ խոսքերը կ՚ուղղե թոռնիկին.
«Ահա՚, թոռնիկ, հարսնեւորներ ցրվեցան, մնացինք ես, դու, մամիկ եւ նորեկ Շուշան. մեր փոքրիկ ընտանեկան թվույն վրա մի հատիկ ավելցավ. Աստված այդ մի հատիկն իբրեւ ցորենհատ ցանեց մեր ընտանեկան անդաստանին մեջ. դու պիտի տեսնես, թոռնիկ, թե այդ մի հատիկ մայրենի սերմեն որչա՚փ մանկահատիկներ պիտի բուսնին. մի օր կը տեսնաս, որ տունն լցված է լաճերով, աղջիկներով, որոնք թռչնոց ձագերուն պես` ճիվ-ճիվ ձայն հանելով, բերան բացած, պիտի աղաղակեն. «Պապո՚, հա՜ց կ՚ուզենք, հա՜ց»:
Բայց հետաքրքրական է, թե ամուսնութենե առաջ, իր թոռնիկին հարս մը գտնելու համար, ի՚նչպես կը խորհի ու կը գործե պապիկը:
Պապիկ շեշտելե հետո ամուսնության անհրաժեշտությունը` թոռնիկին կը պարզե իր որոշումը, թե պետք է այժմ ամուսնանա: Պապիկին համար ամուսնությունը բնական երեւույթ մըն է, որ իր ժամանակին պետք է կատարվի առանց մտածելու, նույնիսկ, առանց որ, նախապես, տղան ու աղջիկը զիրար լավ ճանչնան: Կը բավե, որ աղջիկը նույն գյուղեն ըլլա ու պատվավոր մարդոց զավակ: Ինչպես որ գյուղին արտերը, բոլորն ալ, գրեթե, նույն վիճակը ու արտադրության ուժը ունին, այնպես ալ կը բավե, որ կինը կին ըլլա, առողջ ըլլա ու իր կոչումին հպատակի:
ԵՐԿԵՐԻ ԼԻԱԿԱՏԱՐ
ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ: Հատոր Ա
Ուսումնասիրություններ,
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին
Աղբյուր՝ «Սյունյաց Կանթեղ ամսաթերթ» #41 (75)
