ԳԱՆՁ՝ հայ միջնադարյան հոգևոր երգարվեստի ժանր: Որպես երաժշտաբանաստեղծական տեսակ սերում է ժամագրքային հնագույն երգեցիկ քարոզից: Գանձի ձևավորումը կապված է Գրիգոր Նարեկացու ստեղծագործության հետ, որի անվանական ծայրակապ ունեցող և «գանձ» խոսքով սկսվող ներբողները («Գանձ լուսոյ…», «Գանձ բաղձալի…», «Գանձ անապական…») ստացել են այդ անունը:
Հետագայում նմանատիպ ստեղծագործությունների համար գանձը ձեռք է բերել ժանրային որակման իմաստ: Գրիգոր Նարեկացուց հետո այս ժանրին են դիմել հայկական միջնադարի գրեթե բոլոր խոշոր բանաստեղծ-երաժիշտները՝ Ներսես Շնորհալին, Մխիթար Այրիվանեցին և ուրիշներ, ընդհուպ մինչև Գրիգոր Խլաթեցին: Գանձերը ունեն պատմող-նկարագրական բնույթ, ըստ ձևի՝ դրանց մեջ կան թե՜ արձակ բանաստեղծություններ, թե՜ հանգավոր կամ անհանգ տաղաչափված քերթվածքներ: Հնագույն եղանակավոր քարոզից գանձը ժառանգել է բնորոշ կրկնակը և պարտադիր ու անփոփոխ վերջնամասը: Երաժշտական առումով Գանձը, որպես կանոն, ունի վանկային կառուցվածք, սաղմոսատիպ, պարզ մեղեդի և ծավալվում է պատմողական ասերգի հունի մեջ: Գանձը գանձ-շարքի առաջին միավորն է: Ուշ միջնադարում գանձը ժողովրդական երգարվեստի ազդեցությամբ զգալի փոփոխություններ է կրել: Հայտնի են զուտ ծիսական կիրառության, այսպես կոչված՝ «մեռելաթաղի» գանձեր, որոնցում գանձ անվանումը զուտ պայմանական է: Դրանք ըստ էության քնարական մահերգեր են՝ ոճով շատ մոտիկ ժողովրդական ողբերին: Մեռելաթաղի գանձեր են գրել Առաքել Բաղիշեցին, Մկրտիչ Նաղաշը և ուր.: Մեռելաթաղի որոշ գանձեր, մեղեդիներով հանդերձ, բանավոր հասել են մինչև մեր օրերը: Գանձերը XI–XII դարերից ամփոփվել են Գանձարան կոչվող հատուկ մատյաններում: Ուշ միջնադարում զետեղվել են նաև Տաղարան և Մաշտոց ժողովածուներում:
Աղբյուր՝ ՔՀ հանրագիտարան
Նյութի հեղինակն է Աննա Արևշատյանը
