Դրախտի մասին մեր մտքերը հակասական են:
Հիմնական հակասությունն այն է, որ մարդը սարսափելիորեն երազում է դրախտի, դրախտային երանության մասին եւ, դրա հետ մեկտեղ, վախենում է դրանից՝ իբրեւ ձանձրույթից, միաձեւությունից, անշարժությունից, վերջնականությունից:
Այդ հակասությունը կապված է ժամանակի եւ հավիտենականության պարադոքսի հետ: Մենք հավիտենականություն ենք տեղափոխում այն, ինչը վերաբերում է միայն ժամանակին:
Չի կարելի մտապատկերել կատարելությունները, ամբողջականությունները, լիությունները ժամանակի մեջ: Կատարելության մասին միտքը ժամանակի մեջ առաջացնում է հոգեմաշ ձանձրույթ, ներկայանում է որպես ստեղծագործական դադար, ինքնաբավություն: Այստեղից առաջանում է երկրի վրա դրախտի մասին բոլոր տեսակի պարադոքսների ձանձրույթը, պարադոքսի սուտն ու հավիտենությունից ժամանակի մեջ լիության փոխանցման սուտը: Ժամանակի մեջ լիությունը, ամբողջությունն ու կատարելությունն անիրագործելի են, որովհետեւ դրանք նշանակում են ժամանակի ավարտը, դրա հաղթահարումը, մուտքը դեպի հավիտենականություն: Ժամանակը դա անկատարություն, մասնատվածություն եւ բաժանվածություն է: Հենց ժամանակի մեջ տեղափոխված կատարելությունն էլ առաջացնում է ձանձրույթի հոգեմաշ զգացում: Ժամանակի մեջ կատարելությունը միշտ ավարտուն է, իսկ հավիտենության մեջ՝ դրական անվերջություն: Դրախտային կյանքը մեր ժամանակներում, մեր երկիր վրա կնշանակեր կյանքի ստեղծագործ ընթացքի, անվերջ ձգտումների դադար եւ այդ իսկ պատճառով՝ ձանձրույթ: Եվ հենց այս գծերն էլ մարդը հաջողացրել է վերագրել անդրկողմյան դրախտին: Մենք մտածում ենք ժամանակի մեջ եւ ուրվագծում ենք դրախտն ապագայում: Եվ այդ պատճառով դրախտը ներկայանում է որպես կանգառ ապագայում, անվերջ ընթացքի, անվերջ փնտրտուքի, անվերջ արարումի ավարտ, վերջնական բավարարվածության ձեռքբերում: Դրախտում, կարծես թե, ազատություն այլեւս չկա: Եվ մենք, Դոստոեւսկու «անհամաչափ եւ ծիծաղաշարժ դիմագծերով մարդու» նման, պատրաստ ենք դրախտը գրողի ծոցն ուղարկել, որպեսզի ապրենք ըստ մեր կամքի: Մարդը եւ՛ երազում է դրախտի մասին, եւ՛ վախենում է դրանից, վերադառնում է համաշխարհային կյանքի ողբերգական ազատությանը: Համաշխարհային կարգն ու համաչափությունը, որոնց զոհաբերվում է անհատի ազատությունը, անտանելի է:
Բայց դրախտն ամենեւին էլ ապագայում, ժամանակի մեջ չէ. այն հավիտենության մեջ է: Իսկ հավիտենությունը ձեռք է բերվում ներկայի ակնթարթի մեջ. այն գալիս է ոչ թե այն ներկայում, որը մասնատված ժամանակի մի մասն է, այլ այն ներկայի, որն ելքն է ժամանակից: Բայց հավերժությունը դա ամենեւին էլ գործողության դադար, ստեղծագործ կյանքի ավարտ չէ. հավերժությունը նոր կարգավորվածության ստեղծագործ կյանք է, գործողություն է ոչ թե ժամանակի ու տարածության մեջ, այլ ներքին գործողություն է, որ պատկերվում է իբրեւ շարժում շրջանագծով, եւ ոչ թե ուղիղ գծով, այսինքն՝ կյանքի ներքին ոգեկանության, հոգու ոգեկանության, որում եւ հավաքված է համաշխարհային կյանքի ողջ ողբերգությունը: Դրախտում, պետք է մտածել, ոչ թե քիչ, այլ շատ ավելի կյանք կա, քան մեր մեղսալից կյանքում է, ոչ թե քիչ, այլ շատ ավելի շարժում կա, բայց շարժում, որը հիմնված չէ մասնատված ժամանակի վրա. «հոգու» շարժում, եւ ոչ թե «բնության»: Կատարելության մասին անհնարին է մտածել իբրեւ ստեղծագործ ընթացքի բացառում: Կատարյալ դրախտային կյանքը ժամանակից ծնված աշխարհի ունայնության եւ ձանձրույթի, անհանգստության եւ հոգսի բացառումն է:
Թարգմանությունը ռուսերենից կատարեց Տեր Պարգեւ քհն. Զեյնալյանը
Աղբյուր՝ «Սյունյաց Կանթեղ ամսաթերթ» #41 (75)
