Նախկինում Ներքին Ղոյլասար կոչվող գյուղում դեռ 19-րդ դարի կեսերին՝ 1840-ականներին, եղել է հայկական համայնք (գյուղի 1/3-ը՝ շուրջ 250 մարդ), որի հոգևոր կարիքները հոգացել են հարևան գյուղի (ներկայում՝ Մխչյան և Մասիս) հայկական եկեղեցիների քահանաները: Այդ գյուղի հայ համայնքի մասին տվյալներ կան արդեն 1846թ.:
Իսկ 1865թ. նույն մատյանում գրառում է արվել ոչ թե հարևան գյուղի եկեղցու անունուվ, այլ՝ Ներքին Ղոյլասարի Ս. Աստվածածին եկեղեցու անունով:
Սա նշանակում է, որ 1862թ. հիմնադրված եկեղեցին գործել է առնվազն 1865թ.:
Ի դեպ, եկեղեցու հիմնադրման տարեթվի մասին: Բարավորի վրայի արձանագրության մեջ հստակ երևում է 186-թ. վերջին թիվը հստակ չի, սակայն վերևի կլորությունը ենթադրել է տալիս, որ այն կամ 2 կամ 8 պետք է լինի:
Քանի որ 1865թ. արդեն եկեղեցում մկրտություն է կատարվել, ենթադրում ենք, որ 1862թ եկեղեցին հիմնադրվել ու գործել սկսել է երեք տարի անց:
1913թ. պահպանված եկեղեցու կնիքի նկարից երևում է, որ ունեցել է նաև կենտրոնական գմբեթ, որը, հավանաբար խորհրդային տարիներին քանդվել է:
Այս եկեղեցում 1865-1917թթ սպասավորել են Տեր Ղազար քահանա Տեր Վարդանյանն ու Տեր Արիստակես քահանա Տեր Վարդանյանը:
Չափաբերական մատյանների վրա ձեռգրով կամ տպված տարբերակով երևում է, որ դրանք պատլանում են Հայ Առաքելական Եկեղեցու Երևանի թեմին՝ ներկայում՝ Արարատյան Հայրապետական թեմ:
Քանի որ այդ շրջանում Ռուսական կայսրության տիրապետության տակ էինք գտնվում, իսկ նրանք մեր եկեղեցին փորձում էին զրկել շուրջ 300 տարվա պատմությունից, մեզ անվանում էին Լուսավորչականներ:
Մատյանների վրա գրված է՝ Լուսավորչական եկղեցու Երևանի թեմի Ներքին Ղոյլասար եկեղեցու Ս. Աստվածածին եկեղեցի կամ Երևանի Հայոց թեմական Կոնսիստորիայի Ներքին Ղոյլասարի Ս. Աստվածածին եկեղեցի:
Եկեղեցին չէր կարող լինել Հայ Եկեղեցու վարչական իշխանության տակ ու լինել այլ եկեղեցու սրբավայր՝ ոչ ասորական, ոչ ուղղափառ:
Այն, որ ասորական հեղինակները գյուղը նկարագրելիս ասում են, որ գյուղում գործել է երկու եկեղեցի՝ Ս. Կիրիլն ու Ս. Աստվածածինը, դա դեռ չի նշանակում, որ Ս. Աստվածածին եկեղեցին ասորական է:
Այն, որ նույն հեղինակը նշում, է, ի թիվս այլ տոների ասորիները նշում էին նաև Ս. Տիրամոր տոնը, դա էլ չի նշանակում, որ եկեղեցին ասորական է:
Մի երկար ժամանակաշրջան՝ շուրջ 25 տարի, եկեղեցում մոմավաճառ է եղել ու եկեղեցին խնամել է ասորի մի կին, ով ասում էր, որ երազում իրեն պատվիրել են վերադառնալ Վենետիկից ու խնամել եկեղեցին: Սա, իհարկե, երախտագիտության արժանի քայլ է ու պետք է շնորհակալ լինել, այդ կնոջը, որ խնամել է եկեղեցին, մարդկանց առաջ բացել է եկեղեցու դռները, որ այստեղ աղոթք հնչի:
Սակայն այդ հանգամանքն էլ եկեղեցուն ասորական ծագում չի կարող վերագրել:
Այսօր էլ եկեղեցու վերանորոգման համար անհրաժեշտ ծախսերի մի զգալի մասը հոգում են հենց ասորիները:
Այս եկեղեցեին ունի Առաքելադավան ասորի շատ հետևորդներ, ովքեր սիրով են մասնակցում ծեսերին ու հոգևոր կյանքին:
Տեր Միքայելն այս տարի գյուղում բակային ճամբար էր կազմակերպել երեխաների համար, որին սիրով մասնակցել են նաև ասորի երեխաներ:
Ինձ համար այս հարցի մեջ երկու ցավոտ կետ կա, բացի փաստերով չառաջնորդվելը.
1, սա անտեղի առիթ է երկու բարեկամ ժողովուրդների հարաբերությունների մեջ սեպ խրելու:
2, սա անտեղի առիթ է ասորիների մեջ ներքին պառակտում առաջացնելու, քանի որ բնավ ոչ բոլոր ասորիներն են համաձայն բարձրացված տեսակետի հետ:
Հ.Գ. Ի դեպ, Ասորական Նեստորական եկեղեցու հոգևորականներն իրենք են ասում, որ գյուղում իրենց եկեղեցու հետևորդ չունենալու պատճառով որևէ հավակնություն չունեն: Իրենք ասում են, եթե գյուղում ձևավորվի Ասորական Նեստորական եկեղեցու համայնք, ապա իրենք կփորձեն լուծել եկեղեցու հարցը: Եթե անգամ չհաջողվիի նոր եկեղեռցի կառուցել, ապա իրենք կդիմեն Հայ Առաքելական կամ Ասորի Ուղղափառ եկեղեցու հոգևորականներին՝ իրենց եկեղեցում ծեսեր ու Պատարագներ մատուցելու համար:
Իսկ այս ընթացքում որևէ դիմում չի եղել ասորի հոգևորականների կողմից՝ եկեղեցում ծես անելու համար:
Հ.Հ.Գ.
Մենք փաստերի ուսումնասիրությունը շարունակում ենք:
Տիկին Իրինայի ուղարկած նյութն էլ ենք ուսումնասիրում ու դեռ ասորական փաստեր չենք գտել:
Հ.Հ.Հ.Գ.
Եթե պարզվի, որ եկեղեցին ասորական է, ապա մենք ուրախ կլինենք իմանալով, որ մեր հայրենակիցները 20-րդ դարասկզբին՝ 1911թ., իրենց միջոցներով վերանորոգել են եղբայրական ժողովրդի սրբավայրը:
Եկեք ապրենք խաղաղությամբ ու փոխօգնությամբ:
