Չարի ազդեցությունը և ներկայությունը մեր առօրյա իրականության մեջ այսօր ամենից շատ անտեսված կողմերից մեկն է: Անհրաժեշտ է հիշել այն հասկացությունները, թե ով է նա և ինչպես է գործում մեր նկատմամբ: Սուրբ Գրքի տված բնութագրումներից մի քանիսը ծառայում են հենց այդ նպատակին: Աստվածաշնչում չարը կապվում է տարբեր անունների և տիտղոսների հետ, որոնք արտացոլում են նրա էության, դերի և գործունեության տարբեր կողմերը։ Յուրաքանչյուր անուն ընդգծում է չարի դերակատարման որևէ առանձնահատուկ կողմը, ինչը և պատճառ է դարձել չարի համար տարբեր անունների գործածմանը։ Հարկ է նշել, որ «անուն» հասկացությունը գործածվում է իր ավելի լայն իմաստով, քան սովորաբար ընդունված է, երբ «անունը» ծառայում է անձի նույնականցման համար։ Այդ պարագայում անունը միակն է։ Մինչդեռ այստեղ գործ ունենք անունների հետ, որոնք համարժեք են չարի հատկանիշներին, առավելապես՝ արարքներին։ Այդ «անունների» շատությունը նշանակում է, որ չարի թեման ամենևին երկրորդական չէ, և որ Սուրբ Հոգին, Աստվածաշնչի գրքերի մեջ, կամեցել է հայտնել, որ բոլոր ժամանակների քրիստոնյաները գիտակցեն չարի թե՛ իրականությունը, թե՛ նրա կործանարար գործողությունները: Չարի «անունները» հաճախ պարունակում են հարաբերություն մի իրականության հետ, որը մեզ ծանոթ է մեր առօրյա փորձառությունից կամ որը պատկանում է մեր մշակութային ժառանգությանը, և հետևապես դրանք մեզ ծառայում են որպես համանմանություններ (անալոգիաներ)՝ չարի խորհրդին և դրա հեղինակին մոտենալու համար։ Օրինակի համար վերցնենք չարի մի քանի անուններ՝ «Սատանա» եբրայերեն եզրույթ է, որը նշանակում է «հակառակորդ» կամ «մեղադրող», հայտնելով նրա դերը՝ որպես Աստծուն և մարդկանց ընդդիմացող։ Այս անունը ցույց է տալիս Սատանայի հիմնարար էությունը․ նա թշնամին է Աստծուն, այն ամենին, ինչ Աստված գործում է և ինչ Աստված սիրում է։
Հրեաները չարին անվանում էին նաև «Բեղզեբուղ», մի ածական, որը ծագում է «Baal-Zebub» անվանումից («ճանճերի տեր»)՝ փղշտացիների կեղծ աստվածը (Դ Թագ. 1։2), որը հավանաբար համարվում էր հիվանդությունների և առողջության աստվածը։ Ավետարաններում Բեղզեբուղը մի տիտղոս է, որն օգտագործվում է դևերի իշխանին նշելու համար՝ մատնանշելով չար ուժերի մեջ նրա իշխանական դիրքը։ «Լյուցիֆեր» անունը ծագում է լատիներեն «Lucifer» բառից, որը նշանակում է «Լուսաբեր» (Արուսյակ)։ Այն հանդիպում է Եսայու մարգարեության 14:12 հատվածում, թեև այդ համատեքստում այն սկզբնապես վերաբերում էր բաբելոնյան թագավորի անկմանը, սակայն հետագայում քրիստոնեական ավանդության մեջ այն սկսեց փոխկապակցվել ըմբոստ հրեշտակի անկման հետ, որ սատանան է։
Նոր Կտակարանում չարը կոչվում է նաև «διάβολος»/դիավոլոս (ծագում է հունարեն բառից), որը նշանակում է «սուտ մեղադրող», «զրպարտիչ», «պառակտիչ»։ Չարը այդ դերում է հանդես գալիս հատկապես հինկտարականյան Հոբի գրքի 1–2 գլուխներում, երբ հարձակվում է Հոբի անձի վրա։ Նոր Կտակարանում այս անունը հաճախ օգտագործվում է՝ նկարագրելու գայթակղողին և նրան, ով բաժանում ու մոլորեցնում է մարդկությանը։ «Լեգեոն»-ն այն անունն էր, որն իրենք իրենց տվեցին գերգեսացի դիվահարին տիրած դևերը, և դրանով կամենում էին ասել, որ իրենք շատ են (Մարկ. 5։9):
«Այս աշխարհի իշխան» (Հովհ. 12:31), «Այս աշխարհի աստված» (Բ Կորնթ. 4:4), և «Օդի իշխանության իշխան» (Եփես. 2:2) այս երեք անվանումները, որոնք ցույց են տալիս Սատանայի իշխանությունն այս աշխարհում, ակնարկում են նաև չարի այն իշխանությունը, որը նա բանեցնում է հասարակության վրա՝ ներթափանցելով այնտեղ հակաարժեքներով և հասնելով այն իրողությանը, որ մարդիկ մերժեն աստվածային ծրագրերը և կառուցեն սոցիալական հարաբերություններ՝ անտեսելով Աստծուն և նույնիսկ հակառակվելով Նրա կամքին։
«Ստախոս» անունը, որը հանդիպում է Հովհ. 8։44-ում և Ա Հովհ. 2։22-ում, վերաբերում է, կարելի է ասել, սատանայի գործելակերպի ամենաբնորոշ հատկանիշին: Այն շեշտվում է առավել ընդգծված ձևով՝ «Ստի հայր» անվան միջոցով (Հովհ. 8։44)։ «Փորձիչ» անունը (հանդիպում է Մատթ. 4:3 և Ա Թեսաղ. 3:5 հատվածներում) մի բնութագիր է, որը նկարագրում է չար ոգիների մշտական գործունեությունը, այն է՝ դրդել մարդկանց, սովորաբար խաբեության և ստի միջոցով, հեռանալ Աստծո ճանապարհից։ Այս կամ այն կերպ չարը երջանկություն է խոստանում այնտեղ, որտեղ այն հնարավոր չէ գտնել։
Բ Կորնթացիս 11։14-ում ասվում է, որ Սատանան կերպարանափոխվում է որպես «լույսի հրեշտակ», մի նկարագրություն, որը ընդգծում է նրա խաբելու կարողությունն ու հակումը։
Բացի Սատանայի անուններն ու տիտղոսները թվարկելուց, Աստվածաշունչը օգտագործում է նաև տարբեր փոխաբերություններ՝ բացահայտելու համար թշնամու բնավորությունը։ Հիսուս «Սերմնացան»ի առակում Սատանային համեմատում է այն թռչունների հետ, որոնք տանում են ճանապարհի եզրեքի վրա ընկած սերմը (Մատթ 13։4,19)։ Մեկ այլ առակում չարը ներկայացվում է որպես թշնամի, ով որոմ է սերմանում ցորենի մեջ (Մատթ 13։25,28)։ Չարը համեմատվում է հափշտակող գայլի հետ Հովհաննես 10։12-ում և մռնչացող առյուծի հետ՝ Ա Պետրոս 5։8-ում։ Հայտնություն 12։9-ում չարը կոչվում է «մեծ վիշապ, հին օձ», ակնհայտ հղում այն օձին, որը Եդեմի պարտեզում խաբեց Եվային (Ծննդ 3։1)։
Այս անվանումների բազմազանությունը նպաստում է սատանայի մասին ավելի հարուստ և նրբերանգված ըմբռնման ձևավորմանը՝ աստվածաշնչյան ավանդության մեջ և առաջարկում է տարբեր աստվածաբանական ու մեկնաբանական տեսանկյուններ նրա բնույթի և գործունեության վերաբերյալ։ Յուրաքանչյուր անուն իր հետ բերում է չարի տարբեր կողմերը՝ ընդգծելով նրա դերը՝ որպես խաբեբա, մեղադրող, պառակտիչ և աստվածային ու մարդկային բարիքին հակառակորդ: Այս տիտղոսներն օգնում են փոխանցել այն բարդությունն ու վտանգը, որը, ըստ աստվածաշնչյան ավանդության՝ ներկայացնում է սատանան՝ թույլ տալով հավատացյալներին ավելի լավ ըմբռնելու չարի էությունը պատկերների և դերերի բազմազանության միջոցով:
Չարի հետ կապված անունների և պատկերների բազմապիսությունն արտացոլում է այն տարբեր կողմերը, որոնցով չարը հայտնվում է աշխարհում: Սատանայի այս բազմակերպ էությունը ծառայում է ուսուցանելու համար՝ լուսաբանելով չարի տարբեր ձևերով գայթակղելու վտանգները: Այս անուններն ու տիտղոսները հարստացնում են չարի մասին պատմությունը և նպատակ ունեն օգնել հավատացյալներին հասկանալու և պայքարելու չարի դեմ՝ նրա բոլոր դրսևորումներում:
Աստվածաշունչը չարին տալիս է մի շարք «անուններ», որոնք մեզ թույլ են տալիս բացահայտելու չարի գոյության հատկանիշները, նրա գործելակերպը և կործանարար ազդեցությունը մարդկանց վրա։ Սակայն մեր ուշադրությունը հրավիրենք Քրիստոսի հետևյալ խոսքերին. «Սիմո՛ն, Սիմո՛ն, ահա սատանան ուզեց ձեզ ցորենի պես մաղել։ Բայց ես քեզ համար աղոթեցի, որ քո հավատը չպակասի, իսկ դու երբ այն վերագտնես, եղբայրներիդ հաստատո՛ւն պահիր» (Ղուկ 22:31-32)։ Սրանք խիստ նախազգուշական խոսքեր են, բայց միևնույն ժամանակ՝ վստահություն են ներշնչում Տիրոջ և Նրա շնորհի վերջնական հաղթանակի նկատմամբ։
Հեղինակ՝ Հոգեշնորհ Տ․ Վաչե աբեղա Մկրտչյան
