Հոգու երեք տեսակներ կան՝ տնկական, զգայական եւ բանական: Տնկական հոգին առկա է տունկերի՝ բույսերի մեջ եւ (պայմանավորում է) տեսակի աճն ու պտուղների ծնունդը: Զգայական հոգին առկա է կենդանիների մեջ, բայց ոչ՝ անջատ, քանզի անհնար է, որ այն առանց տնկական հոգու գոյություն ունենա կենդանիների մեջ, քանի որ նախ պետք է տնկական հոգով աճել եւ ապա՝ ձեւավորվել որպես զգայական (հոգի): Նույնը տեսնում ենք նաեւ մարդու մեջ. նախ տնկական (հոգով) նա զարդարվում է մոր արգանդում, ապա ձեւավորվում է որպես զգայական հոգի, իսկ զգայականի լրմանը գոյանում է բանական [հոգին]: Այս պատճառով Մովսեսը արարածների ծագման սկզբում նախ ասում է …. բույսերի եւ ապա՝ …. մարդու լինելության մասին: Արարման այս կարգը ոմանք պատճառաբանում են արարածների կարիքներով. բույսերը կենդանիների համար եղան, իսկ կենդանիները՝ մարդու: Բայց ես դրա մեջ տեսնում եմ հոգու երեք տեսակների [հետեւյալ] կարգը. առանց տնկականի չի կարող գոյանալ զգայականը, եւ առանց տնկականի ու զգայականի՝ բանական (հոգին):
Արդ, թեեւ Պլատոնը միայն մարդու հոգուն է մարդ ասում, իսկ մարմինը համարում է (հոգու) գործիք եւ մարդուն օտար (գոյացություն), բայց դա ճիշտ չէ, քանզի …. հոգին առանց մարմնի չի կոչվում մարդ, ոչ էլ մարմինը՝ առանց հոգու, այլ մարդն այս երկուսի միավորությունից է գոյացած: Իսկ հոգու եւ մարմնի՝ միմյանց օտար (բնությունները) (քանզի բանական հոգու էությունն իմանալի է, անմահ եւ անմարմին, իսկ մարմինը զգալի է ու թանձր) մի էության մեջ շաղկապելու համար սրանց Արարիչը՝ Աստված, կարգեց կենդանական շունչը, որը երկու հատկություն ունի՝ անոսրություն եւ թանձրություն. քանզի անոսրությամբ այն հոգուն է միացած, իսկ թանձրությամբ՝ մարմնին: Այսպես, երկու հակառակ ծայրերով (շունչն) անլուծելի եւ անբաժանելի է պահում երկու հակադիր բնությունները՝ մինչեւ Մեծն միավորողի եւ բաժանողի՝ Աստծո կողմից սահմանված [մահվան] պահը, որ (հարության օրը) վերստին պիտի դրանք անլուծելի կերպով միավորի: ….
Մահվան մասին
Այժմ տեսնենք, թե Ինչ է մահը եւ քանի տեսակ ունի:
Մահը հոգու բաժանումն է մարմնից: …. Այն լինում է երկու տեսակ՝ հոգեւոր եւ մարմնավոր: Հոգեւոր (մահն) այն է, երբ մարմինը, կենդանի եւ առողջ լինելով հանդերձ՝ հոռի կյանք է վարում, երբ բարեկեցիկ մարմինը, անարգ ու վատթար վարք ունենալով, մեռցնում է հոգին: …. Իսկ մարմնավոր մահը երկակի է. նախ՝ երբ հոգին, բարի կյանք վարելով, առաքինի գործերի միջոցով մեռցնում է մարմինը, ինչպես առաքյալն է ասում. «Թեեւ մեր այս արտաքին մարդը քայքայվում է, բայց մեր ներքին մարդը նորոգվում է» (Բ Կոր. 4.16). երկրորդ՝ երբ մարդու հոգին բաժանվում է մարմնից: Այս մարմնավոր մահը չորս կերպ է լինում՝ բնական, պատահական, կամավոր եւ նախախնամական:
Բնական մահն այն է, որ (մարդը) ծերանալով մեռնում է: ….
Պատահական մահն այն է, որը լինում է տարբեր պատահարներից՝ մարդկանց անզգուշության պատճառով: Այն (սահմանված) չէ Աստծո կողմից, ինչպես վկայում է Տերը. «Այդ օրը որոգայթի նման պիտի հասնի բոլորի վրա» (Ղուկ. 21.35): Այս մահից հնարավոր է խուսափել միայն պահքով եւ աղոթքով՝ ըստ տիրական հրամանի. «Այս տեսակ դեւը այլ կերպ դուրս չի ելնում, եթե ոչ՝ աղոթքով ու ծոմապահությամբ» (Մատթ. 17.20): ….
Կամավոր մահը երկակի է. նախ՝ այն, որը չար է իր համար՝ (ինքնասպանի) մահը, ինչպես Ակիտոփելի (Բ Թագ. 15.12; 17), Հուդայի (Մատթ. 27.3-5) եւ նման շատերի (մահը), եւ երկրորդ՝ որը բարի է, ինչպես սուրբ վկաների, մարտիրոսների, առաքյալների, մարգարեների եւ այլ սրբերի դեպքում է, որոնք մարտիրոսական մահով ելան այս աշխարհից եւ միացան Աստծո անապական սիրուն:
Իսկ նախախնամական մահը …. լինում է շատ անգամ, երբ Աստված, տեսնելով ծնողներին անառակ ու չար գործերի մեջ, վերցնում է նրանց արդար եւ առաքինի մանկանը, որպեսզի …. զգաստանալով՝ նրանք ուղղեն իրենց վարքը: Դարձյալ՝ տեսնելով (ոմանց) երկարատեւ առաքինի եւ սուրբ գործերը եւ գիտենալով, որ առաջիկայում …. պիտի մեղքի մեջ ընկնեն, Աստված մահվան միջոցով նրանց կտրում է այս (աշխարհից), որպեսզի այդքան ջանքերն ու առաքինի գործերը չկորչեն մեղքի պատճառով: Եվ դարձյալ՝ երբ Աստված պատրաստվում է հարվածել աշխարհին, նախ վերցնում է արդար եւ առաքինի այրերին, ինչպես օրինակ՝ հնում, երբ պիտի պատուհասեր Իսրայելին, նախ վերցրեց բարեպաշտ թագավոր Հոսիայի [հոգին], որպեսզի նա չկրի կամ չտեսնի նրանց տառապալից նեղությունը: Նախախնամական մահը լինում է նաեւ բազում այլ պատճառներից, որոնք միայն Աստծուն են հայտնի, իսկ արարածների համար անիմանալի են: ….
Աղբյուր՝ «Ընտրանի հայ եկեղեցական մատենագրության», աշխ.՝ Պողոս Խաչատրյանի եւ Հակոբ Քյոսեյանի, էջ 674-577.
© Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, 2003
(փոխադրությունը գրաբարից՝ Տիգրան Խաչատրյանի)
