Ոմանք կարծում են, որ քրիստոնեության տարածումը Հայաստանում անբարենպաստ եղավ մեր հին շրջանի մշակույթի համար, որովհետև Գրիգոր Լուսավորիչը, Հայաստանում քրիստոնեությունը տարածելով, ոչնչացնում էր հայոց հեթանոսական շրջանի մշակույթի գեղեցիկ և ինքնատիպ արժեքները: Գրիգոր Լուսավորիչը Հայաստանում շատ կուռքերի, մեհյանների տեղում հաստատել է քրիստոնեական եկեղեցիներ կամ դրանք վերածել է եկեղեցիների: Սակայն իրականում, ինչպես հայտնում է Ագաթանգեղոս պատմիչը, Տրդատ թագավորն է իր զորքի և հավատացյալ ժողովրդի հետ ավերել մեհյանները` դրանց հարստությունները բաժանելով աղքատներին, մի մասն էլ ընծայելով Եկեղեցուն: Հեթանոսական տաճարների քրմական դասը, դարձի գալով, անցել է եկեղեցական սպասավորության: Կռապաշտական տաճարների կործանման ժամանակ Տրդատի հետ շրջում էր նաև Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը: Գրիգոր Լուսավորչի անձնապես և անմիջական մասնակցությունը տաճարների կործանմանը, ըստ պատմիչի, եղել է միայն մեկ անգամ, ուղեկցվել հրաշքով: Արտաշատում Անահիտ դիցուհու տաճարի դևերի դիմադրության ժամանակ Սուրբ Գրիգորը բարձր պահել է խաչը, որի զորությունից տաճարը քանդվել է: Մինչդեռ հեթանոսական, կռապաշտական առարկաներ ոչնչացնելու ուշագրավ դեպքեր կան Աստվածաշնչում և սրբերի կյանքում: Երբ Մովսես մարգարեն լեռը բարձրացավ` Տիրոջ պատվիրանները ստանալու, հրեաները նրա բացակայության ժամանակ մի ոսկե հորթ ձուլեցին և սկսեցին պաշտել այդ կուռքին: Վերադառնալով և այս ամենը տեսնելով՝ Մովսեսը ջարդուփշուր արեց կուռքը և ոչնչացրեց (Ելք 32.1-20): Այս պատմությունը գրեթե բոլորն էլ գիտեն, սակայն մինչև այսօր ոչ ոքի մտքով անգամ չի անցել Մովսես մարգարեին մեղադրել մշակութային արժեքների ոչնչացման մեջ: Մեր ժողովրդի կողմից ամենասիրված սրբերից են Սուրբ Գևորգը և Սուրբ Սարգիսը: Երբ նրանց ստիպեցին կուռքերին զոհ մատուցել, նրանք ոչ միայն հրաժարվեցին զոհ մատուցելուց, այլև կործանեցին կուռքերը: Եվ մեր ժողովուրդը, այս սրբերին սիրելով, մինչև այսօր նրանց չի մեղադրել մշակութային արժեքների ոչնչացման մեջ: Եվ ահա Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչն արեց այն նույն բանը, ինչ արեցին Մովսես մարգարեն և մյուս սրբերը:
Բազում ուսումնասիրություններ, փորձառություններ, զգացողություններ ցույց են տալիս, ապացուցում են, որ մարդը մարմնից և հոգուց կազմված մի ամբողջություն է: Երբ մարմնի վրա վերք է լինում, ապա բժշկության մեջ վերքը բուժում են առաջին հերթին ախտահանիչ որևէ միջոցով, որովհետև հակառակ դեպքում վերքը բորբոքվում է և մարդուն նույնիսկ մահվան է հասցնում: Այս նույն ձևով էլ հոգևոր իմաստով կան առարկաներ, որոնք սրբություն և կենդանություն են տարածում: Օրինակ` Քրիստոսի խաչափայտի շնորհիվ հարություն առավ մեռած պատանին, Եղիսե մարգարեի ոսկորներին դիպչելով՝ հարություն առավ մեռածը (Դ Թագավ. 13.21)։ Նույն կերպ էլ չարին նվիրված առարկաները մահ և պղծություն են սփռում: Չարի մասին հայտնի է, որ նա նյութական աշխարհի վրա կարողանում է ազդել հատկապես կուռքերի և նրանց նվիրված տաճարների միջից ու դրանց միջոցով: Երբ մի մարդ պատերազմի ժամանակ ականազերծ է անում ականապատված մի դաշտ, որպեսզի իր ետևից եկող զորքն ապահով անցնի և մահ չլինի, ապա այդպիսի մեկին չեն մեղադրում մարդու կողմից ստեղծված առարկաները, այն էլ այդպիսի հնարամիտ առարկաները ոչնչացնելու համար, այլ ընդհակառակը, գովում են և նույնիսկ շքանշաններ ու հերոսի կոչում տալիս: Եվ մենք այսօր էլ պետք է շնորհակալ լինենք Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչից, որ Հայաստանը դիտելով իբրև հոգևոր դաշտ` այնտեղից արմատախիլ արեց թույնը և հաստատեց կյանք տվող եկեղեցիներ: Այս ամենն իմանալուց հետո մեզ համար հասկանալի է դառնում, թե ինչու էին սրբերը ոչ միայն հրաժարվում կուռքերին զոհ մատուցելուց, այլև կործանում էին դրանք: Այս արարքն իր մեջ երկու նպատակ ուներ: Սրբերը նախ ցանկանում էին ցույց տալ, որ դրանք աստվածներ չեն, և մարդը կարող է դրանք կործանել, և երկրորդ, որ ամենակարևորն է, սրբերը ցանկանում էին, որքան հնարավոր է, սահմանափակել չարի ազդեցության ոլորտները մարդկության վրա:
Խորհրդային Միության փլուզումից հետո նախկինում նրա կազմի մեջ մտնող բազմաթիվ երկրներ ոչնչացրեցին նախկին հասարակարգի առաջնորդների արձանները, վերացրեցին նրանց անունները փողոցների, մշակութային, հասարակական հաստատությունների վրայից: Եվ այսօր այդ ոչնչացումները չեն դիտվում որպես մշակութային արժեքների ոչնչացում:
Ադամ քահանա Մակարյան. Քրիստոնեության իսկությունը (գիտելիքներ հավատացյալներին)
