Եկեղեցին է ճշմարտութեան տէրը, ուրեմն պէտք չէ այլ ևս որոնել ճշմարտութիւնը, քանի որ այն գտնուած է: Մատթ. Է. 7 պէտք չէ սխալ հասկանալ: Այդ ճշմարտութիւնը գտնւում է Սուրբ Գրքի մէջ (divina litteratura): Հերետիկոսներն էլ թէև պնդում են, թէ Ս. Գիրքն ընդւնում են, բայց նոքա չունին ճշմարիտ ըմբռնողութեան բանալին, որ է հաւատոյ կանոնը (regula fidei): Որովհետև նոքա այդ բանալին չունին, այդ պատճառով էլ իրաւունք չունին Ս. Գրքի վրայ: Կաթոլիկներն են երջանիկ ժառանգները, իսկ հերետիկոսները զրկուած են ժառանգութիւնից: Տերտուլիանոսի այս խօսքերը ցոյց են տալիս, որ իրաւունքի գաղափարն է սկսում գերիշխող դեր կատարել. հաւատոյ կանոնը օրէնքի զօրութիւն ունի. ով այդ օրէնքին ենթարկւում է, փրկութիւն ձեռք կբերէ: Այն՝ ինչ որ Արևմուտքում այսպէս հաստատուն կերպարանք էր ընդունել, դեռ ևս նոյն ձևով չէր հանդէս եկել նաև Արևելքում, ուր Կղեմէսն ու Օրիգենէսը աւելի ազատ են վարդապետում եկեղեցու ուսուցումը: Սակայն սոքա էլ այն զգացումն ունէին, որ կանգնած են աւանդութեան հաստատուն հողի վրայ: Իմանալու համար, թէ մի բան քրիստոնէական էր թէ ոչ, պէտք էր տեսնել թէ արդէօք համաձայն է այն ըստ հաւատոյ կանոնի բացատրուած Ս. Գրքի և ըստ Ս. Գրքի բացատրած հաւատոյ կանոնին, թէ ոչ: Նախնի քրիստոնէական գրականութիւնը դրանով վերջացած պէտք էր համարել արդէն: Կանոնի կազմութիւնը այդ գրականութեան մահուան յայտարարութիւնն էր:
Այժմ ասպարէզ է ելնում համաշխարհային գիտութեան միջոցներով օժտուած մի գրականութիւն, որին սուրբ հարց կամ պատրիստական գրականութիւն անունն ենք տալիս: Եւ այդ սկսուող գրականութիւնը իւր առաջին իսկ շրջանում խիստ հարուստ է. ո՛չ միայն պատմական-մեկնաբանական, ո՛չ միայն սիստեմատիքական, այլ և գործնական աստուածաբանական գրականութիւնն սկսում է փառաւոր զարգացման հասնել: Գրական աշխատանքի ձևն ևս փոխւում է. ո՛չ թէ շրջիկ սոփեստներն են այժմ գիտութեան ներկայացուցիչները, այլ առանձին նշանաւոր անհատներ եկեղեցական պաշտօնների մէջ, կամ ամբողջ գիտական դպրոցներ: Եւ տեղին նայելով գիտութիւնն էլ տարբեր բնոյթ ունի: Տերտուլիանոսի մէջ խօսում է օրինակ նրա արևմտեան աւելի գործնական, բարոյագիտական և ֆօրմալիստական ոգին, այն ինչ Աղէքսանդրացիները ներկայացուցիչ են արևելեան հայեցողութեան և Միստիկայի: Ամենահարուստ և ամենամաքուր զարգացումն է գտնում գիտութիւնը Աղէքսանդրիայում և իսկապէս այստեղ է սկսւում լիակատար մտքով քրիստոնէական-աստուածաբանական գիտութիւնը: Իրաւաբանութիւնն ու փիլիսոփայութիւնը Կարթագենում և Աղէքսանդրիայում մուտք գործեցին քրիստոնէութեան մէջ:
Աստուածաբանական գիտութեան ամենանշանաւոր ներկայացուցիչներն են Արևմուտքում:
ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՏԵՐ-ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ
