ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ

Այս պատմիչը, որի անունը հունարեն նշանակում է բարի լուր բերող, ըստ ավանդության՝ եղել է ս. Գրիգոր Լուսավորչի եւ ս. Տրդատ թագավորի ժամանակակիցը եւ նրանց հոգեւոր սխրանքների ականատեսը: Տրդատի հրամանով եւ Լուսավորչի օրհնությամբ նա գրեց իր նշանավոր «Հայոց պատմությունը», որը սկզբում պարզապես կոչվել է «Պատմություն Ագաթանգեղոսի» կամ «Գիրք Գրիգորիսի»:
Գրվել է այն ժամանակ, երբ տակավին չէին ստեղծվել հայոց գրերը:
Գրքի բնագիրը չի պահպանվել: Սակայն գտնվել են հունարեն, ասորերեն, արաբերեն եւ ղպտերեն բազմաթիվ թարգմանություններ, որոնց ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ գրքի սկզբնատիպը հայերեն է եղել: Ուստի ենթադրվում է, որ այն գրվել է հայերեն՝ հունական տառերով, ինչն այդ շրջանում սովորական երեւույթ էր:
Գիրքը պարունակում է ոչ միայն ամենանախնական տեղեկություններ Գրիգորի եւ Տրդատի, Հռիփսիմյան կույսերի մարտիրոսության ու հայոց դարձի մասին, այլեւ այնտեղ զետեղված է Լուսավորչի ծավալուն վարդապետությունը, որը սուրբը 65 օր շարունակ քարոզեց Տրդատին ու նրա մերձավորներին: Այդ քարոզը դարձավ մեր Եկեղեցու վարդապետության հիմքը եւ դարեր շարունակ ձեռքից ձեռք արտագրվելով՝ ավանդվեց սերունդներին: