Qristoneutyun patmutyun - Քրիստոնեությունը հռոմեական պետությունից դուրս

Քրիստոնեությունը հռոմեական պետությունից դուրս

 Կոստանդին մեծի քաղաքականութեան շնորհիւ հսկայական պետութեան բոլոր անկիւններում մեծ մեծ խմբերով ժողովուրդը սկսել էր դէպի քրիստոնէութիւնը դիմել. այնպէս որ կարճ ժամանակում քրիստոնէութիւնը իսկապէս իշխող էր դարձել ամբողջ պետութեան մէջ: Բայց նաև պետութիւնից դուրս քրիստոնէութիւնը խոր արմատ էր բռնել՝ պարսկական պետութեան մէջ: Մինչև իսկ Սասանեանների հանդէս գալը ո՛չ մի ազդեցութիւն չունեցաւ քրիստոնէութեան տարածման տեսակէտից: Միայն 337 թուից սկսած, երբ պարսկական պատերազմները վերանորոգուեցին հռովմէական պետութեան հետ, և երբ երկու պետութիւնների քաղաքականութեան հակառակութիւնը նաև կրօնական գոյն ստացաւ, այն ժամանակ 342-ից սկսած Շապուհ Բ-ի թագաւորութեան ժամանակ Պարսկաստանում սկսուեց մի սոսկալի հալածանք քրիստոնեաների դէմ: Պատերազմների հետևանքն այն եղաւ, որ 363-ի խաղաղութեամբ Միջագետքի մեծ մասը Տիգրիսից արևելք եղած երկրների հետ միասին ընկաւ Պարսից ձեռքը, և այստեղ ևս սկսուեց հալածանք քրիստոնեաների դէմ, որ մինչև 380-ը տևեց: Սակայն Յազկերտ Ա-ի ժամանակ 410-ին պարսկական եկեղեցին նոր կազմ ստացաւ. եկեղեցու գլուխը այստեղ էլ կանգնած էր մայրաքաղաք Սելեւկիայի եպիսկոպոսը:
363-ի խաղաղութեամբ հելլենական տարրը միանգամայն ոչնչացած էր Պարսկաստանում, և գլխաւորապէս Ասորիներն էին դէր խաղում, այդ պատճառով Ասորերէնը դառնում է այստեղ գլխաւոր եկեղեցական լեզու, ինչպէս և Հայաստանում: Սակայն մտաւոր կապը Յունական քրիստոնէութեան հետ բոլորովին չի կտրւում և Եդեսիայի դպրոցն էր, որ մօտ յարաբերութիւնների մէջ լինելով Անտիոքի հետ, իբրև միջնորդ էր ծառայում: Ասորոց երկրում սկսւում է մի եռանդուն գրական գործունէութիւն` Ասորերէն Ս. Գիրքն արդէն վաղուց մի քանի անգամ թարգմանուած էր Ասորերէն, այժմ թարգմանում են եկեղեցական հայրերի գրուածքները և յառաջ է գալիս սեպհական գրականութիւն: Ասորական եկեղեցական գրականութեան հիմնադիրն է Եփրեմ Միջագետցին († 373-ին): Բոլորովին նոյն դրութիւնն ենք տեսնում նաև Հայաստանում:
Այստեղ քրիստոնէութեան պաշտօնական հաստատութիւնից յետոյ, դեռ ևս մեծամեծ ջանքեր էին գործ դրւում նոր կրօնը իսկապէս ժողովրդի համար միս ու արիւն դարձնելու: Հազիւ Ներսէս Մեծ (364-373) Հայոց Հայրապետի և նրա հետևողների ջանքերով քրիստոնէական կեանքն սկսում էր զօրանալ Հայոց մէջ, երբ Պարսից քաղաքականութիւնը յունական ազդեցութիւնը միանգամայն ոչնչացնելու համար Հայաստանում, արգելում է յունարէնի գործածութիւնը Հայոց եկեղեցում: Սեպհական այբուբեն չունէին հայերը դեռ ևս և ստիպուած էին բաւականանալ միայն Ասորերէնի գործածութեամբ: Այդպիսի մեկուսացման վտանգը անշուշտ խորապէս զգում էր ժամանակի հոգևորականութիւնը. և ահա մի կողմից այդ վտանգի առաջն առնելու, միւս կողմից եկեղեցական ինքնուրոյն և քարոզչական կեանքի դժուարութիւններն յաղթահարելու համար, Հայոց մեծագոյն վարդապետը՝ Մեսրոպ Մաշթոց երկար տքնութիւնից յետոյ հնարեց Հայոց այբուբենը (405-406), և դրանով պատճառ դարձաւ Հայոց ազգի և եկեղեցու գոյութեան, յատկապէս ինքնուրոյն գոյութեան պահպանման: Գրերի գիւտի անմիջական հետևանքն եղաւ Ս.Գրքի թարգմանութիւնը ասորերէն բնագրից, որ 432 թուականից յետոյ Հայոց ժամանակի հայրապետ Ս.Սահակի և իւր աշակերտների ձեռքով մանրազննին համեմատութեան և սրբագրութեան ենթարկուեց, երբ աշակերտները Յունաստանից վերադառնալով իրենց հետ բերին Ս.Գրքի ընտիր յունարէն օրինակներ: Ապա թարգմանուեցան այս թարգմանիչների ձեռքով նաև յունական և ասորական Ս.Հարց բոլոր նշանաւոր գրուածքները, և կամաց կամաց հիմք դրուեց նաև Հայկական ինքնուրոյն, անկախ գրականութեան (Կորիւն, Ղազար, Եզնիկ, Եղիշէ և այլն): Այժմ միայն կարելի էր հաստատապէս ասել, որ քրիստոնէութիւնը իւր արմատներն էր ձգել Հայաստանում և այս գործիչների արդեամբ հայ ժողովուրդը պատրաստ էր իւր հաւատի համար ամեն զոհաբերութիւն յանձն առնելու: Եւ յիրաւի մենք տեսնում ենք, որ պարսից բոլոր ջանքերը հայերին Մազդայական դարձնելու անօգուտ են անցնում, մինչև անգամ Աւարայրի ճակատամարտում զինուած ապստամբութեան ճնշուելը (451 թուին) ո՛չ մի նշանակութիւն չի ունենում, և Պարսից արքաներն ստիպուած են լինում ի վերջոյ ազատ թողնել քրիստոնէութեան պաշտամունքն Հայաստանում՝ Ե. դարու վերջին քառորդին:
Բայց քրիստոնէութեան քարոզչութիւնն սկսում է արդէն նորանոր նուաճումներ էլ աներ ազգերի մեծ գաղթի կարապետ ցեղերի մէջ: Դանուբից հիւսիս գտնուած երկիրները, ուր 270-ից սկսած գոթական ցեղերն էին ապրում, սկսուել էր քրիստոնէական քարոզչութեան գործը, ամենայն հաւանականութեամբ պատերազմական գերիների շնորհիւ: Արդէն Նիկիոյ ժողովում Խրիմի Գոթերի կողմից ներկայացուցիչ է եղել Թէոփիլոս եպիսկոպոսը: Սակայն Գոթերի առաքելութեան գործը յանձն առաւ և յաջողութեամբ գլուխ տարաւ գլխաւորապէս մի պատերազմական գերի ընտանիքի զաւակ, հաւանօրէն Կապադովկիացի, որի անունն էր Ուլֆիլա, ծնուած հաւանօրէն 311-ին, եպիսկոպոս դարձած 341-ից առաջ: Սակայն Ուլֆիլային չյաջողուեց սկզբում բոլոր Գոթերին քրիստոնեայ դարձնել և դրա հետևանքն եղաւ, որ քրիստոնեայ դարձած Գոթերը իրենց ցեղակիցների կողմից արտաքսուեցին և բնակութիւն հաստատեցին Նիկոպօլսի մօտերը: Ուլֆիլան այստեղ Գոթերի համար այբուբէն հնարեց, առաջ բերեց գրական լեզու և թարգմանեց Ս.Գիրքը († 383):
Գոթական ցեղի մնացած մեծ մասը քրիստոնէութիւն ընդունեց, մի կողմից շնորհիւ յետ մնացած քրիստոնեաների, միւս կողմից շնորհիւ մի ասորի քարոզչի՝ Աւդիոս անունով: Որովհետև Ուլֆիլան և Դանուբի քրիստոնեաների մեծագոյն մասը Արիոսական էին, այդ պատճառով Գոթերի քրիստոնէութիւնն ևս Արիոսական եղաւ:
Ուղղափառ կայսրների հզօր բանակը Թէոդոսիոս Մեծից սկսած, այստեղ մեծ ազդեցութիւն ունենալ չէր կարող. ընդհակառակը Արիոսական քրիստոնէութիւնն անցաւ նաև միւս արևելեան գերման ցեղերին. օրինակ Օստ գոթերին, Վանդալներին և այլն: Դաւանանքի տարբերութիւնը ծառայում էր այստեղ իբրև պատնէշ կաթոլիկ հռովմի և հելլենականութեան դէմ և այդպիսով հնարաւորութիւն էր տալիս Գոթերին իրենց ազգութիւնը պահպանելու:
Քրիստոնէութիւնը մեծ չափով սկսուել էր տարածուել նաև Գալլիայում՝ ֆրանկների մէջ, Սպանիայում և Աֆրիկայում: Այս բոլոր տեղերում, մանաւանդ Գալլիայում և Սպանիայում, քրիստոնէութիւնն արդէն անցել էր նաև գիւղերը: Միայն Աֆրիկայի Բերբերների մեծագոյն մասը դեռ ևս մնում էր հեթանոս: Նոյն իսկ Իտալիայում հեթանոսութիւնը դեռ ևս բաւական զօրութիւն ունէր գիւղերում և լեռնոտ տեղերում:
ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՏԵՐ-ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ